ครกยี

           ครกยี เป็นเครื่องมือสำหรับหมุนบดข้าวเปลือกให้เปลือกแตกออกเป็นข้าวกล้อง ใช้ประโยชน์เช่นเดียวกับครกสีข้าว ตัวครกทำจากซุงไม้เนื้อแข็ง ประกอบด้วยซุงไม้ ๒ ท่อนวางซ้อนกันในแนวตั้ง โดยท่อนบนสวมเข้ากับเดือยของท่อนล่างและสามารถหมุนได้ ทั้งท่อนบนและท่อนล่างทำจากไม้ต้นเดียวกัน มีรูปทรงกระบอกและมีเส้นรอบวงเท่ากัน 

ตัวครกท่อนล่าง เรียกว่า “ตัวผู้” เจาะรูสำหรับฝังขาไม้จำนวน ๓ ขา เพื่อให้ตัวครกลอยอยู่เหนือพื้น และมีความสูงเพียงพอสำหรับรองภาชนะรับข้าว ส่วนบนของท่อนล่างมีเดือยกลมบริเวณกึ่งกลาง ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ ๒ นิ้ว ยื่นสูงขึ้นเพื่อใช้สวมกับครกท่อนบน ซึ่งเรียกว่า “ตัวเมีย” โดยครกตัวเมียจะซ้อนทับลงมาบนตัวผู้ และบริเวณปลายบนของครกท่อนล่างจะทำเป็นร่องสำหรับให้ครกตัวเมียหมุนรอบเดือย 

            วิธีการใช้

เมื่อต้องการบดข้าวเปลือกให้เป็นข้าวกล้อง ให้นำข้าวเปลือกที่ตากแห้งแล้วเทลงในส่วนที่เป็นท้องกระทะของครกท่อนบน ข้าวเปลือกจะค่อย ๆ ลื่นไหลลงไปตามรูรอบเดือยของตัวผู้ จากนั้นใช้แรงคนจับมือหมุนครกตัวเมียไปเรื่อย ๆ ข้าวเปลือกจะค่อย ๆ ลื่นไหลไปตามร่องและถูกแรงบดจากร่องที่ฝังไว้ ทำให้เปลือกข้าวแตกออกเป็นข้าวกล้อง แล้วร่วงหลุดออกมาตามช่องต่อระหว่างครกตัวผู้กับตัวเมีย ลงสู่ภาชนะที่รองรับด้านล่าง